De Es klarinet staat bekend onder vele namen – sopranino of baby klarinet zijn de meest gebruikte. Ze is met haar 35 cm ongeveer even groot als een blokfluit en voegt een heldere duidelijke klank toe aan elk stuk muziek.

Het Es lid van de klarinet familie kan een moeilijk instrument zijn om te spelen, zelfs voor ervaren klarinettisten. Het hogere register vraagt een andere vingerzetting dan die van de ”normale” Bes klarinet. Het effectieve bereik van dit type klarinet gaat van de G onder de middelste C (de G onder de vioolsleutel) tot de E boven de C twee octaven boven de middelste C (de E boven de vioolsleutel).

Het kan hogere noten aan, maar de noten zijn niet zo stabiel op vlak van intonatie en toon. Het geluid werd al beschreven als die van een trompet gespeeld door een getalenteerde speler.

Een van de meest bekende verschijningen van de sopranino klarinet is die in Berlioz’ ‘Symphonie Fantastique’ waar het de razernij van een heksensabbat oproept. Het bijna schrille geluid werd ook goed ingezet in de instrumentale delen van veel opera’s. Het meest wordt deze klarinet echter gebruikt in blaaskapellen en fanfares, waar de heldere klank snijdend boven het lawaai van de koperblazers uitstijgt.

De andere ensembles die regelmatig gebruik maken van een E flat versie van de klarinet zijn klarinetkoren. Solostukken voor de sopranino klarinet zijn zeer zeldzaam, en er zijn op dit moment geen professionele klarinettisten die enkel dit instrument spelen.

Het bijna schrille geluid van deze kleinste spruit uit de klarinettenfamilie wordt in veel werken goed ingezet om een beeld van furie en weerstand op te roepen. Luister en kijk maar eens naar dit fragment uit Berlioz’ Symphonie Fantastique waar in het laatste deel “Songe d”une nuit de sabbat” de razernij van een heksensabat wordt opgeroepen.6 klarinetten waaronder de sopranino gaan er vol voor in fragment 1:38

Maar luister gerust naar de hele beweging van dit fantastische orkestwerk, sowieso een monument van de programmamuziek in de muziekgeschiedenis.

een Leblanc basklarinet

De basklarinet is niet de laagste van de klarinet familie (dat is de contrabas klarinet).  Ze is echter  een van de twee meest regelmatig gebruikte klarinetten, maar dan die met de diepere stem (de andere is de hogere Bes klarinet). De basklarinet klinkt natuurlijk een stuk dieper dan een gewone klarinet, om precies te zijn juist één octaaf lager. De basklarinet staat ook in Bes.  Het bereik van de bas is bijna een octaaf lager dan die van de Bes, van een Bes geschreven onder de bassleutel tot een Bes boven de vioolsleutel. Spelers van het basinstrument moeten dus zowel de bas- als vioolsleutel kunnen  lezen.

Om dieper te kunnen klinken, is hij ook veel groter, en om hem nog praktisch te kunnen gebruiken zijn er een paar bochten in aangebracht. De hals is licht gebogen  en de beker wijst omhoog (beiden meestal van metaal). Een ander gevolg van de grootte is ook dat de ringkleppen die je vindt op de gewone klarinet hier te groot zouden zijn voor normale vingers. Ze zijn daarom vervangen door dichte kleppen of “plateaukleppen”. Verder is de mechaniek ongeveer hetzelfde, behalve een aantal extra kleppen die je met de pinken bedient. Basklarinetten gaan altijd tot de lage Es, maar sommige modellen bereiken zelfs een lage C. Elk merk heeft een beetje zijn eigen systeem voor het spelen van deze laagste noten, meestal een combinatie van de rechterduim en -pink. Natuurlijk betaal je een meerprijs voor deze extra uitbreidingen.

De moderne basversie van de klarinet wordt meestal toegeschreven aan Adolph Sax, deze bewonderenswaardige uitvinder van muziekinstrumenten uit de 19e eeuw. Tegen het midden van de 19e eeuw werd het bas lid van de klarinetfamilie reeds  regelmatig gebruikt door componisten, zoals Wagner, Liszt en later Richard Strauss. Hoewel het vaak ingezet wordt om volheid te brengen in het lage register van de houtblazers, is het ook geschikt voor solo’s met een melancholische of mysterieuze toon.

De speeltechnieken voor een bas lid van de klarinetfamilie zijn dezelfde als die voor hogere toon klarinetten. Doordat de bas een groter instrument  is, kunnen de reactietijden een beetje langer zijn dan bij kleinere instrumenten. Spelen op een basklarinet is wel een specialiteit op zich, daarom zien we in alle professionele orkesten een “specialist”: de basklarinet-solist.

Dit zoetgevooisd instrument wordt regelmatig opgenomen in moderne orkesten, en ook in militaire bands en klarinetorkesten. Vooral hedendaagse componisten schrijven graag voor deze “grote klarinet”: de klankeffecten en vreemde klanken zijn bijzonder aantrekkelijk in avant-garde muziek.

Maar sommigen zien ook andere mogelijkheden: Heel geslaagd is dezeToccata en Fuga van J.S. Bach op 2 basklarinetten.
Hier wordt de basklarinet wel degelijk over zijn volledige bereik gebruikt. Nice !

Zelf eens wat proberen ?
Een voorbeeld : Aras White componeerde een niet al te moeilijke ‘Dialogue’ voor klarinet en basklarinet. Misschien iets voor jou. De bladmuziek vind je hier. Maar blader gerust door de hele klarinetbibliotheek. Het aanbod en de mogelijkheden zijn enorm.

Met vragen of commentaren over dit of andere onderwerpen omtrent de klarinet kan je natuurlijk bij ons terecht.

beste groeten,
de klarinetmuziekredactie

Toen de eerste klarinetten door Richard Denner werden ontwikkeld, gebaseerd op de chalumeau in de eerste helft van de 18e eeuw,  was de klarinet een veel minder betrouwbaar en minder flexibel instrument dan de klarinetten van vandaag. Voor elk stuk muziek zou er een specifieke klarinet moeten hebben bestaan die het best in die toonaard kon spelen, wat betekende dat een klarinettist klarinetten in verschillende toonaarden moest hebben.

Vandaag is dat nog steeds zo als je ziet dat klarinettisten in orkest zowel Bes klarinetten als een klarinet in A bespelen. Na de ontwikkeling van de contrabasklarinet in de late 19e eeuw, kwam er niet veel verandering meer in de standaard definitie voor elke klarinet.

De klarinetten die vandaag deel uitmaken van deze geweldige instrumentenfamilie zijn de:

• •    Sopranino in A klein (As) – een hoge toon klarinet in A flat in het verleden voornamelijk gebruikt voor militaire blaaskapellen;
• Sopranino in E klein (Es) – is nu de ‘standaard’ sopraanklarinet;
• Sopranino in D – deze klarinet is makkelijker te bespelen dan de E flat versie;
• Klarinet in C – een instrument dat niet transponeert;
• Klarinet in Bes – de meest gebruikte klarinet;
• Klarinet in A – een klarinet met een warmere, rondere en zachtere  klank dan de Bes klarinet;
• Basset klarinet in A – een zeer zeldzame klarinet die nu weinig meer is dan een curiositeit;
• Bassethoorn in F – vroeger was deze klarinet gebogen in het midden, maar nu is die recht met een metalen hals;
• Alt klarinet in A klein (As) – een favoriet voor veel kamermuziek;
• Basklarinet in Bes – de op een na meest gebruikte klarinet;
• Contraltoklarinet in E klein (Es) – een andere zelden gebruikte klarinet;
• Contrabasklarinet in Bes – een reus van een klarinet, met een gebogen lichaam van 2,31 meter lang!

In volgende artikels bekijken we elk van deze klarinettypes graag eens van naderbij en gaan we op zoek naar de gepaste muziek ervoor.

beste groeten,
de klarinetmuziekredactie