We vonden een een heel mooi voorbeeld van een solo voor sopraan chalumeau.  Het gaat om een uitvoering van de aria ‘Veni, veni, me sequerei’ uit Vivaldi’s  Juditha Triumphans in het Concertgebouw Amsterdam door het Venice Baroque Orchestra. Uniek geluid, en o zo mooi. En ja, je denkt misschien eerst aan een blokfluit, maar je hoort er ook beslist het zoete klarinetgeluid al in.

Veel luistergenot !

Enkelvoudige rietinstrumenten kunnen worden teruggevoerd tot het oude Egypte, en de middeleeuwse voorloper van de klarinet, de chalumeau, vindt zijn wortels terug in deze instrumenten, via de Grieken en Romeinen. Maar het was pas in de vroege 18e eeuw, dat houtblazersbouwer Johann Denner (overleden in 1707) twee sleutels toevoegde aan de chalumeau, een innovatie waardoor hij vaak als uitvinder van de moderne klarinet wordt genoemd. Niemand is echter helemaal zeker welke andere veranderingen nog toe te schrijven zijn aan Denner, daar ook zijn zoon werkte aan het verbeteren van deze vroege klarinet, maar de Denner naam kan worden gekoppeld aan de veranderingen aan het mondstuk en de ontwikkeling van de uitlopende beker aan het eind.

Gedurende de 18e eeuw hadden spelers veel moeite met hun klarinetten omwille van de inconsistente stemming en toon. De eerste oplossing was om klarinetten te maken in verschillende sleutels – C, D, B, Bb, A, Ab en G. Iedere klarinettist moest er dus verschillende instrumenten op na houden.

In 1812 had klarinettist Ivan Müller een klarinet met 13 toetsen ontwikkeld, waardoor verschillende sleutels even goed konden worden gespeeld op een en dezelfde klarinet. Het was diezelfde Iwan Müller die zich toegelegd had op het zoeken naar betere types sleutels en sluitingen. Tot die tijd werd voor de standaard klarinet vlakke koperen plaatjes gebruikt, bedekt met zacht leer om de toongaten af te dekken. Aangezien deze echter behoorlijk veel lucht doorlieten, moest het aantal tot een minimum worden beperkt. Dat hield in dat noten die buiten het belangrijkste bereik van de klarinet lagen, moesten worden verkregen door ingewikkelde vingerzettingen. Moeilijk dus om snel te spelen en zelden juist. Klarinetten hadden toen maximaal vijf of zes sleutels, het absolute minimum om een aanvaardbare chromatische toonladder te verkrijgen.

Müllers oplossing was om gevulde kussentjes te gaan gebruiken, oorspronkelijk gemaakt van geitenleer en gevuld met vilt. Deze pads zouden voldoende uitstulpen om, in combinatie met verzonken toongaten, de sleutelgaten voldoende strak af te sluiten.

Het sleutelwerk van de klarinet  kreeg nog een extra upgrade door Hyacinthe Klose en August Buffet in 1839  toen ze het Boehm systeem van de fluit overhevelden naar de klarinet. Daarmee ontwikkelden ze een prototype van de Boehm systeem-klarinet die vandaag op grote schaal wordt gebruikt.

chalumeau

Hoewel het niet nodig is om de geschiedenis te kennen van enig instrument dat je besluit te leren bespelen,  zal een beetje kennis van de klarinetgeschiedenis je speelervaring  nog aangenamer en interessanter maken en jou de stukken die je speelt beter leren waarderen. Maak kennis met de chalumeau, de familie Denner, en de eerste werken die grote componisten als Vivaldi, Rameau en Telemann schreven voor dit ‘nieuwe’ instrument.

De moderne klarinet zoals we die vandaag de dag kennen, is een vrij recente ontwikkeling. Het was de laatste houtblazer die als vast lid aan het symfonisch orkest werd toegevoegd.
De voorloper van de klarinet is de chalumeau, een middeleeuws cilindrisch geboord ventielloos rietblaasinstrument met acht vingergaten, zoals een blokfluit, en een bereik van slechts zowat een tiende van de huidige klarinet.  Onze dank voor de moderne klarinet moet gaan naar Johann  Christoph Denner (1655 – 1707),  die de uitvinder is van de huidige klarinetvorm.

gravure door Johann Christoph Weigel (+/- 1720)

Hij voegde onder meer een beker toe aan het einde van het lichaam van de klarinet en voegde de Bes toets toe. Hierdoor breidde het scala van de klarinet zich uit tot meer dan drie octaven. In een gravure van Johann Christoph Weigel uit ‘Musicalischem Theatrum’ van ongeveer 1720 werd de klarinet in een ontwerp van Denner voor het eerst vermeld.

De Denner familie bleef betrokken bij de geschiedenis van de klarinet. Johann’s zoon Jakob voegde nog een nieuwe sleutel toe, waarmee het bereik van de klarinet nog verder uitbreidde.

Na de toevoeging van nog meer sleutels door andere vernieuwers, zoals Beer en Barthold, werd de klarinet al snel de favoriet van de componisten van di0e dag. Bekende componisten van het begin van de 18e eeuw, die de klarinet in hun muziek opnamen waren Vivaldi, Rameau en Telemann.

Geniet alvast van dit Concerto voor 2 klarinetten, 2 hobo’s, strijkers en b.c.  van Antonio Vivaldi.

Maar het was pas in de tweede helft van de 18de eeuw dat de klarinet tot haar volle schitterende wasdom kwam, toen Mozart prachtige muziek voor de klarinet solist schreef, waaronder een beroemd concerto en een kwintet. Dit werk moest echter door componisten die na hem kwamen worden naar voren geschoven

Wil je zelf eens wat mooie stukken uit de 18de eeuw proberen in transcripties voor de klarinet ?
Onze aanraders:

• Een programmatorisch werkje van J.Ph. Rameau, La Poule
• 3 Baroque Polonaises voor klarinetkwartet van Elie Van der Jeught

Proberen maar!
beste groeten,
de klarinetmuziekredactie

Terwijl de Bb de meest gebruikte klarinet is, bestaan er ook klarinetten in A en C, een kleine klarinet in Es/Eb en de bassethoorn in F. Hoewel ze af en toe opduiken in orkestmuziek, worden deze klarinetten toch het vaakst teruggevonden in klarinet ensembles, ook klarinetkoren (clarinet choirs) genoemd.

Om dat specifieke klarinetgeluid te produceren, gebruiken alle klarinet modellen een enkelvoudig riet vastgemaakt op een mondstuk. Door op het mondstuk van de klarinet te blazen gaat het riet trillen, de lucht wordt door het instrument gestuurd. De resulterende trilling in de luchtkolom van het instrument veroorzaakt het geluid. De toonhoogte verandert naarmate er bepaalde gaten in de klarinet worden bedekt, hetzij door de vingers, hetzij door kleppen.

De klarinet was de laatste van de houtblazers die voor het orkest werd ontwikkeld. Het was een verbetering van een eerder blaasinstrument met enkelvoudig riet, de chalumeau. Aan Johann Denner, en later zijn zoon Jacob, worden de wijzigingen in de chalumeau in de vroege 18e eeuw toegeschreven, die leidden tot de klarinet zoals die ons vandaag de dag bekend is.

De eerste componist die een klarinet aan zijn composities toevoegde was Mozart. Hij schreef onder meer het zowat beroemdste concerto voor klarinet. De klarinet werd later in de 20e eeuw omarmd door jazz-musici, de bekendste onder hen is beslist jazz-klarinettist Benny Goodman.

We komen in volgende blogs beslist terug op verschillende aspecten van dit fijne blaasinstrument : klarinet onderdelen, het riet, verschillende types klarinetten en goede klarinet merken, aanwijzingen voor de keuze van een goed instrument voor je speelniveau, tips i.v.m. het leren bespelen van een klarinet, en nog veel meer.

Blijf ons dus gerust volgen, en leer steeds meer bij over je geliefde instrument.

De klarinetmuziek redactie