Een van de belangrijkste dingen die een klarinettist moet overwegen wanneer die beslist om de klarinetsonate in fa klein Op 120 nr. 1 of de klarinetsonate in mi bemol klein Op 120 No 2 te gaan spelen, is wie hem zal begeleiden. De pianopartijen van deze sonates zijn namelijk meer dan louter begeleidingen. Zij zijn misschien zelfs moeilijker geschreven dan die voor de klarinet. Deze sonates, geschreven tegen het einde van Brahms leven, worden vaak omschreven als ”herfstig” en wekken een warm, melancholische gevoel op. Dit warme en milde gevoel kan niet alleen door de klarinet worden opgeroepen. De sonates worden ook vaak uitgevoerd door de altviool, die een vergelijkbaar bereik heeft. Hoewel geen van beide tot de moeilijkste of de gemakkelijkste stukken in het repertorium voor de klarinet behoren, behoren deze twee sonates tot de meest populaire stukken voor klarinet.  Ze dienden vaak, hoe indirect ook, als inspiratie voor latere componisten die solomuziek schreven voor de klarinet.

De partituren en partijen van deze sonates vind je in onze bibliotheek : Klarinet sonate No 1 &  Klarinet sonate No 2.

We vonden een een heel mooi voorbeeld van een solo voor sopraan chalumeau.  Het gaat om een uitvoering van de aria ‘Veni, veni, me sequerei’ uit Vivaldi’s  Juditha Triumphans in het Concertgebouw Amsterdam door het Venice Baroque Orchestra. Uniek geluid, en o zo mooi. En ja, je denkt misschien eerst aan een blokfluit, maar je hoort er ook beslist het zoete klarinetgeluid al in.

Veel luistergenot !

Maar dit zijn natuurlijk slechts een paar voorbeelden uit een lange lijst.

1. Songs for Friends van Patrick Hicketick : Song for Alayo en Song for Minako.
2. Dialogue van Arras White
3. Clarinet duo “Tibet” van Charles Cammeleri
4. “5 Pieces” van Arsène Souffriau
5. Adagio & Allegro van Daniel Lefebvre

Zeker het uitproberen waard.  Haal je klarinetmaatje er maar bij !

groetjes

de klarinetmuziekredactie

Enkelvoudige rietinstrumenten kunnen worden teruggevoerd tot het oude Egypte, en de middeleeuwse voorloper van de klarinet, de chalumeau, vindt zijn wortels terug in deze instrumenten, via de Grieken en Romeinen. Maar het was pas in de vroege 18e eeuw, dat houtblazersbouwer Johann Denner (overleden in 1707) twee sleutels toevoegde aan de chalumeau, een innovatie waardoor hij vaak als uitvinder van de moderne klarinet wordt genoemd. Niemand is echter helemaal zeker welke andere veranderingen nog toe te schrijven zijn aan Denner, daar ook zijn zoon werkte aan het verbeteren van deze vroege klarinet, maar de Denner naam kan worden gekoppeld aan de veranderingen aan het mondstuk en de ontwikkeling van de uitlopende beker aan het eind.

Gedurende de 18e eeuw hadden spelers veel moeite met hun klarinetten omwille van de inconsistente stemming en toon. De eerste oplossing was om klarinetten te maken in verschillende sleutels – C, D, B, Bb, A, Ab en G. Iedere klarinettist moest er dus verschillende instrumenten op na houden.

In 1812 had klarinettist Ivan Müller een klarinet met 13 toetsen ontwikkeld, waardoor verschillende sleutels even goed konden worden gespeeld op een en dezelfde klarinet. Het was diezelfde Iwan Müller die zich toegelegd had op het zoeken naar betere types sleutels en sluitingen. Tot die tijd werd voor de standaard klarinet vlakke koperen plaatjes gebruikt, bedekt met zacht leer om de toongaten af te dekken. Aangezien deze echter behoorlijk veel lucht doorlieten, moest het aantal tot een minimum worden beperkt. Dat hield in dat noten die buiten het belangrijkste bereik van de klarinet lagen, moesten worden verkregen door ingewikkelde vingerzettingen. Moeilijk dus om snel te spelen en zelden juist. Klarinetten hadden toen maximaal vijf of zes sleutels, het absolute minimum om een aanvaardbare chromatische toonladder te verkrijgen.

Müllers oplossing was om gevulde kussentjes te gaan gebruiken, oorspronkelijk gemaakt van geitenleer en gevuld met vilt. Deze pads zouden voldoende uitstulpen om, in combinatie met verzonken toongaten, de sleutelgaten voldoende strak af te sluiten.

Het sleutelwerk van de klarinet  kreeg nog een extra upgrade door Hyacinthe Klose en August Buffet in 1839  toen ze het Boehm systeem van de fluit overhevelden naar de klarinet. Daarmee ontwikkelden ze een prototype van de Boehm systeem-klarinet die vandaag op grote schaal wordt gebruikt.

Heinrich Joseph Baermann

Dit was te wijten aan twee factoren. In de eerste plaats had de verdere ontwikkeling van de klarinet door Iwan Müller in de eerste helft van de eeuw geresulteerd in een meer betrouwbaar en flexibel instrument, dat later werd gecombineerd met de Boehm boring, overgenomen van de dwarsfluit. Ook de tonale kwaliteiten van het instrument waren uiterst geschikt voor de romantische expressievorm van die tijd. Het instrument was in staat om – naarmate de muziek evolueerde van de formaliteit van het klassieke tijdperk naar de romantische era – een scala aan emoties weer te geven.

Net als Mozart werden ook veel componisten van de Romantiek geïnspireerd tot het schrijven van hun grote klarinetcomposities door enkele virtuoze klarinettisten van hun tijd.

Carl Maria von Weber schreef twee concerten en een Concertino voor de grote klarinettist Heinrich Baermann, waaronder enkele van de technisch moeilijkste passages ooit geschreven voor de klarinet. Baermann was bij de eersten om de klarinet te bespelen met het riet op de onderlip, zoals dat nu gebeurt. Daarvoor was het de gewoonte om het riet tegen de bovenlip te houden.

Baermann was een exponent van deze nieuwe stijl van spelen, en bezat een modern instrument gemaakt door Griesling & Schlott die hem toestond om chromatische passages te spelen met veel meer gemak dan met de traditionele 5-kleppig instrumenten. Er werd beweerd dat hij een zeer groot dynamisch bereik had.

Bovendien schreef hij niet onverdienstelijk voor zijn instrument : een mooi stukje uit zijn repertoire is het “Adagio voor klarinet en strijkers in re b groot”, dat lange tijd verkeerdelijk aan Wagner werd toegeschreven.

Download GRATIS de partijen voor Baerman’s Adagio

en luister hier al eens hoe het moet klinken:

Brahms schreef sublieme kamermuziek voor de klarinet, geïnspireerd door een andere grote klarinettist, Richard Muhlfield. Hij zette er Brahms weer toe aan om nog te componeren, zelfs nadat die beweerd had zijn compositorische activiteiten stop te zetten. Andere componisten die de klarinet zeer efficiënt gebruikten waren Berlioz en Rossini.

In de 20e eeuw bleef de populariteit van de klarinet groeien. Ze werd nu gebruikt in zowel de jazz als de ”kunst” muziek. Een van de meest bekende orkestwerken van de 20e eeuw, Rhapsody in Blue van Gershwin, begint met een gedenkwaardige klarinetglissando, misschien wel het meest bekende voorbeeld van het gebruik van een klarinet in orkestmuziek.

Het repertoire voor de klarinet kan worden onderverdeeld in twee grote groepen: klarinet solo’s en klarinetpartijen in ensembles.

Solo muziek voor klarinet neemt vele vormen aan – sonates en concerti zijn zowat de meest bekende vormen. Sonates zijn traditioneel geschreven voor klarinet en piano . In concerto’s of concerti wordt de klarinet solo meestal begeleid door een orkest. Enkele van de meest bekende muziekstukken voor klarinet zijn concerti geschreven door Mozart, Brahms, Weber en Finzi.

Het is belangrijk voor elke klarinettist om ten minste enkele bewegingen uit elk van die  bekende concerti te kennen om verschillende redenen. Ten eerste, het toont aan dat je interesse en inzicht hebt in het repertoire voor het instrument. Ook zal je waarschijnlijk een aantal van deze stukken zelf moeten spelen als je ooit auditie doet voor een muziekopleiding of om bij een ensemble te gaan spelen. En tot slot niet in het minste omdat het gewoon prachtige muziekstukken zijn voor de klarinet: een genot om zowel te spelen als te beluisteren.

Vele beroemde solo’s voor de klarinet maken eigenlijk deel uit van orkestwerken. Denk bijvoorbeeld aan de opening van Gershwin’s ‘Rhapsody in Blue’,  een van de meest beroemde klarinetsolo’s van de 20ste eeuw.  De klarinetglissando maakte oorspronkelijk geen deel uit van diens compositie, maar werd als grappig tussendoortje gepresenteerd door klarinettist Ross Gorman. Gershwin vond het zo geslaagd dat hij het definitief in het stuk opnam).

Luister straks maar eens naar de intro van die Rhapsody (maar je mag ook verder luisteren, want het is een uiterst geslaagde uitvoering door pianist Maxim Eshkenazy met het  Symfonieorkest van de Bulgaarse Nationale Radio olv Andrew Armstrong).

Een ander mooi voorbeeld is de orkestpartij voor de sopranino klarinet in Es in Berlioz’ ‘Symphonie Fantastique’.  Maar daar luisteren we later wel eens naar.

Je kan in de muziekhandel boeken kopen met alle bekende melodieën uit het orkestrepertoire voor klarinet. In onze eigen bibliotheek vind je heel wat leuke klarinetsolo’s van alle tijden zowel met piano- als orkestbegeleiding.
Wil je gewoon eens wat bekende melodieën van de grote componisten spelen, dan is het boek ’25 Solo’s voor Klarinet’ van Arras White een aanrader.

Blijf ons volgen en we laten je graag kennismaken met nog meer pareltjes uit het klarinetrepertorium.

groetjes
de klarinetmuziekredactie

chalumeau

Hoewel het niet nodig is om de geschiedenis te kennen van enig instrument dat je besluit te leren bespelen,  zal een beetje kennis van de klarinetgeschiedenis je speelervaring  nog aangenamer en interessanter maken en jou de stukken die je speelt beter leren waarderen. Maak kennis met de chalumeau, de familie Denner, en de eerste werken die grote componisten als Vivaldi, Rameau en Telemann schreven voor dit ‘nieuwe’ instrument.

De moderne klarinet zoals we die vandaag de dag kennen, is een vrij recente ontwikkeling. Het was de laatste houtblazer die als vast lid aan het symfonisch orkest werd toegevoegd.
De voorloper van de klarinet is de chalumeau, een middeleeuws cilindrisch geboord ventielloos rietblaasinstrument met acht vingergaten, zoals een blokfluit, en een bereik van slechts zowat een tiende van de huidige klarinet.  Onze dank voor de moderne klarinet moet gaan naar Johann  Christoph Denner (1655 – 1707),  die de uitvinder is van de huidige klarinetvorm.

gravure door Johann Christoph Weigel (+/- 1720)

Hij voegde onder meer een beker toe aan het einde van het lichaam van de klarinet en voegde de Bes toets toe. Hierdoor breidde het scala van de klarinet zich uit tot meer dan drie octaven. In een gravure van Johann Christoph Weigel uit ‘Musicalischem Theatrum’ van ongeveer 1720 werd de klarinet in een ontwerp van Denner voor het eerst vermeld.

De Denner familie bleef betrokken bij de geschiedenis van de klarinet. Johann’s zoon Jakob voegde nog een nieuwe sleutel toe, waarmee het bereik van de klarinet nog verder uitbreidde.

Na de toevoeging van nog meer sleutels door andere vernieuwers, zoals Beer en Barthold, werd de klarinet al snel de favoriet van de componisten van di0e dag. Bekende componisten van het begin van de 18e eeuw, die de klarinet in hun muziek opnamen waren Vivaldi, Rameau en Telemann.

Geniet alvast van dit Concerto voor 2 klarinetten, 2 hobo’s, strijkers en b.c.  van Antonio Vivaldi.

Maar het was pas in de tweede helft van de 18de eeuw dat de klarinet tot haar volle schitterende wasdom kwam, toen Mozart prachtige muziek voor de klarinet solist schreef, waaronder een beroemd concerto en een kwintet. Dit werk moest echter door componisten die na hem kwamen worden naar voren geschoven

Wil je zelf eens wat mooie stukken uit de 18de eeuw proberen in transcripties voor de klarinet ?
Onze aanraders:

• Een programmatorisch werkje van J.Ph. Rameau, La Poule
• 3 Baroque Polonaises voor klarinetkwartet van Elie Van der Jeught

Proberen maar!
beste groeten,
de klarinetmuziekredactie